Panel: Home | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9

Roedd yr argraffdai a gyhoeddodd ‘Y Gwron’, ‘Y Gwladgarwr’ a ‘Tarian y Gweithiwr’ yn flaengar yn y maes oherwydd bod eu cynnyrch mor amlwg yn y gymdeithas, ond mae’n hawdd anghofio faint o argraffdai eraill oedd yn dibynnu ar ‘waith argraffu cyffredin’. Mae argraffdai o’r fath wedi cyfrannu nid ychydig at ddelfryd gwreiddiol sylfaenwyr y diwydiant, fodd bynnag, trwy argraffu a lledaenu rhyddiaith, barddoniaeth a dramâu gan lenorion lleol a rhai o gyrion eraill y wlad fel ei gilydd.

Er gwaethaf pwysigrwydd y diwydiant argraffu am ryw 80 mlynedd yn Aberdâr, does yr un o’r argraffdai enwog oedd yn arfer cyhoeddi papurau o bwys megis ‘Y Gwron’, a ‘Tarian y Gweithwyr’ wedi goroesi.

Roedd dirywiad y Gymraeg yn elfen hollbwysig ynglyn â diwedd y diwydiant argraffu o amgylch Aberdâr achos bod yr argraffdai wedi methu ag ymdopi â hynny. Y prif reswm pam nad oes yr un ohonyn nhw i’w gael heddiw yw’r ffaith nad oedd digon o bobl ymroddgar i gymryd lle’r rhai oedd wedi’u sefydlu. Dynion gweithgar o argyhoeddiad oedd y rheiny, a’u bwriad oedd cyhoeddi papurau newydd er mwyn addysgu’r werin bobl yn hytrach na sefydlu gwasg fasnachol.

 Pan fuon nhw farw, bu farw hefyd y mynd a’r brwdfrydedd oedd wedi gyrru argraffdai Aberdâr i’r brig. Cymaint oedd eu dylanwad ym 1867 fel dywedodd rhywun yn Aberdâr:

‘ein barn ni heddiw fydd barn cymru yfory’